كه در استنباط صحيح حكم ، دخالت دارد ، نيز توجه گرديده است ؛ به عبارت ديگر ، به كارگيرى اجتهاد در منابع اصيل و معتبر شرعى ، بعد از بررسى ابعاد و ويژگىهاى مختلف موضوعات و سنجيدن ابعاد قضايا براى استنباط احكام شرعى را اجتهاد پويا گويند . در اجتهاد پويا ، مجتهد از رخدادهاى جامعه خود آگاهى كامل داشته و از آنها تحليل صحيح دارد و اجتهاد او ناظر به حل مشكلات مردم و مسئولان جامعه است ، و حكم هر واقعه‌اى را در زمان مناسب آن استنباط مىنمايد . در اجتهاد پويا ، شناخت موضوعات جديد ، بسيار مؤثر و توجه به مشكلات و نيازهاى جامعه و كوشش براى حل آنها اساسى است ؛ همچنين توجه به شرايط جهانى و منطقه‌اى نيز لازم است . لازم به ذكر است كه پويايى ، در ذات اجتهادى است كه شيعه پرچم‌دار آن مىباشد ، و علما و فقهاى بزرگ شيعه ، همواره اجتهادشان پويا بوده است . نيز ر . ك : اجتهاد جامد . جناتى ، محمد ابراهيم ، ادوار اجتهاد ، ص 479 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 18 . اجتهاد تجزئى ر . ك : اجتهاد متجزى اجتهاد جامد اجتهاد غير معطوف به مشكلات جامعه و نظام و فارغ از شرايط مكان و زمان اجتهاد جامد ، مقابل اجتهاد پويا مىباشد . اين دو اصطلاح ، بعد از پيروزى انقلاب اسلامى در جوامع علمى رايج گرديد و دليل آن تأثير افكار نورانى امام خمينى رحمه اللّه و شرايط جديد بعد از پيروزى انقلاب ، بر حوزه‌هاى علميه بود . اجتهاد جامد ، اجتهادى است كه در آن چارچوب اجتهاد و ضوابط شكلى آن رعايت شده است ، اما به شرايط زمان و مكان و ساير شرايطى كه در استنباط صحيح مؤثر مىباشد ، توجه نشده است . توجه به شرايط زمان و مكان در اجتهاد ، مجتهد را وادار مىنمايد كه علاوه بر رعايت چارچوب و قالب مشخص شده براى اجتهاد ، به نيازهاى جامعه و مشكلاتى كه فرا روى مردم و مسئولان قرار گرفته است ، توجه نموده و با تعمق بيشتر در منابع اصيل و تحليل ماهيت موضوعات نوپيدا و ارائه نظرهاى جديد و بسنده نكردن به اقوال گذشتگان در عين احترام به ديدگاه‌هاى آنها به فكر چاره‌جويى و حل مشكلات برآيد ؛ يعنى او بايد تمام موضوعات جديد زمان خود و شرايطى را كه اين موضوعات در ظرف آنها ايجاد شده است در نظر بگيرد و با توجه به شرايط خاص منطقه‌اى و جهانى ، فتوا صادر كند ؛ نمونه آن ، مشكلى بود كه در طرح قانون كار پيش آمد و عده‌اى رابطه كارگر و كارفرما را تحت قرار داد اجاره اشخاص تحليل نموده و قانون كار را كه نگرش جديد به اين رابطه داشت ، امرى خلاف شرع دانستند ، يا مسئله بانكدارى ، كه عده‌اى بدون آنكه سعى كنند سيستم بانكدارى را با ضوابط اسلامى هماهنگ سازند ، به حرمت آن فتوا دادند ، اما كسانى مانند شهيد صدر رحمه اللّه و ساير بزرگان در صدد برآمدند تا سيستم بانكدارى بدون ربا را با توجه به مبانى شرع تعيين نمايند و همين بحث در مورد بيمه و ماليات و غيره به وجود آمد كه عده‌اى بدون توجه به نياز جامعه ، حكم به حرمت آن دادند ، اما عده‌اى ديگر مانند امام خمينى رحمه اللّه سعى در تطبيق آنها با قواعد شرع نمودند تا به نياز جامعه پاسخ داده باشند . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 18 اجتهاد در اصول دين ر . ك : اجتهاد در اصول عقايد اجتهاد در اصول عقايد كوشش براى شناخت استدلالى اصول اعتقادى اجتهاد در اصول عقايد ، مقابل تقليد در اصول عقايد و عبارت است از اجتهادى كه براى شناخت استدلالى اصول اعتقادى انجام مىشود . بيشتر علماى اسلام ، چه شيعه و چه سنى ، تقليد در اصول عقايد را جايز نمىدانند ، بلكه بر شخص لازم مىدانند كه با كوشش و از طريق استدلال هرچند اجمالى و ساده ، اصول اعتقادات دينى خود را بپذيرد . جناتى ، محمد ابراهيم ، ادوار اجتهاد ، ص 31 . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص ( 244 - 243 ) . بروجردى ، محمد ، مبانى حقوق اسلامى ( مختلف الاصول ) ، ص ( 178 - 177 ) . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص ( 165 - 164 ) و 102 . اجتهاد در اصول فقه ملكه - يا عمليات - استنباط منابع معتبر احكام فقهى اجتهاد در اصول فقه ، به معناى اجتهادى است كه براى شناخت دليل و حجت در فقه به كار مىرود و به واسطه آن ، شخص در علم اصول فقه ، صاحب‌نظر مىگردد . مبانى اصولى شخص در استنباطات فقهى او مؤثر است ؛ ازاين‌رو به كسى كه در علم اصول فقه مجتهد بوده ، اما در علم فقه به اجتهاد نرسيده است ، مجتهد اصطلاحى گفته نمىشود ؛ بنابراين ، اين اجتهاد ، اگر به نفسه لحاظ شود ، مقابل اجتهاد در فروع است ( اجتهاد اصطلاحى ) ، اما اگر به عنوان مقدمه اجتهاد در فروعات فقهى ، به آن نظر شود ، داخل در اجتهاد مطلق است .